Ez Diçim Mosko*
Nizanim
we çawa kir lê we bi awayeke vîzeya Rûsyayê stand û berê we wê bikeve Mosko.
Dibê ku we gotibe divê ez herim Meydana sor bibînim, tehma serma bakurê
meyzênim, votkayeke bistînim û di wan kolanan fireh de wek seyekî heta sibehan bigerim.
Belkî jî we gotibe teqez divê herim Mosko; jin û mêrên Rûs bibînim, naxwe sebra
min nayê. Ew ên wilo qasê do metroyan dirêj, ziˁifok, çav şînik û zerik. Belkî
jî bi xêra masterê hûn diçin Mosko. Ya bi xêr!
Hema bêjin tişta herî muhîm çaxê çûyîna we
ya Mosko ye. Li gorî wê divê hûn çente û menteyên xwe amade bikin, herin ji
Decathlonê hin derpiyên termal bistînin. Ger hûn di navbera meha mijdar û
Nîsanê de herin halê we ne ti hal e. Mosko wan çaxan gelekî sar e. Bi teybetî meha çile û sibatê. Ger hûn
piştî piştî nîsanê di meha gulanê de herin Mosko kêf kêfa we ye ev çaxên
demsalê gelekî xweş in. Her der şîn, kulîlk, dar… Lê mixabin ev xweşikî gelekî
berdewam nake û paşê havînek tê. Havîneke germ û têrî xwe kin. Hema bêje do meh
nadome. Û paşê payiz, payiza ku li daristanan – Rûs ji bo cihên ku em ji wan re
dibêjin daristan, dibêjin (парк) parq –
dîtina hemû rengên pelan mumkun e. Û paşê jixwe dîsa sitan tê, li gorî wê
haziriya xwe qenc bikin. Kumikekî germ, lepikekî qayim, şemsiyekeke hêja,
qaputekî baş, boteke qenc … divê ev teqez bi we re hebin.
We çenteyê xwe amade kir, bilêta xwe kirî -
bilêtên Mosko jî ne buha ne. Hûn dikarin ji şîrketê bi navê Pobeda bi sed û
pencî milyonî jî bilêteke peyde bikin lê dibe ku paşê haqê bagajê bidin – û
hûn ji bo rêwitiya xwe amade ne. Dibe ku beriya çûyîna Mosko, hin hevalên we ji
we re bêjin ‘li wir, li Mosko fêkî û zebzeb gelekî buha ne.’ Ji wan bawer
bikin. Piştî çûyîna xwe ya Mosko hûn ê Meseleya Bacanan jî gelekî baş fêm bikin. Ji ber ku axa Rusyâyê tenê bo 3-4 mehên salê ji
bo çandinê guncav e wan mehên din jî fêkî filan piranî ji derve tên - wek
numune bacanên sor ên ji Tirkiyê – û ew jî gelekî bûha ne. Patat, tîto û
kelem tiştê herî erzan in li Mosko, hûn dikarin van ji hemû dikanan peyde
bikin.
Hûn li balafirgehê, nizam li ber
deriyê çendemîn disekinin. Li dora xwe dimeyzênin tevî zerik in, Rûs in, dibe
ku hin kesên Turkmen, Kazak filan jî li ber çavên we bikevin. Rêwitiya we ya ji
Stenbolê heta Mosko nêzî du saet û nîvan, saet û deh deqqeyan filan wê berdewam
carnan li gorî şîrketan diguhere.
Piştî sê saetan hûn li Mosko ne, Добро пожаловать в
Россию.[1] Ji
teyarê peya bûn û bi şopandina Rûsan hûn xwe li ber cihê qontrola pasaportan
dibînin. Li kabîneyan dimeyzênin meˁmurekê/î rûken nîn e, hemû sar in, nakenin.
Tu dibe qey hûn ji kîsê bavê wan dixwin. Welcome to the North! Hûn dibêjin ya
bi xêr û dikevin dorê. Piştî çend deqqeyan hûn xwe li ber meˁmurekê/î dibînin.
We pasaporta xwe dirêj kir û hûn ji ya/ê hember re dikenin, lê bersiv nîn e. Acis
nebin, bêhna fireh. Pasaporta we di deste wê/î de geh li we dimeyzêne geh
pasaportê, netirsin her tim wilo ne. Ger hûn ji bo xwendinê hatibin vî welatî
wê kaxezeke direjî we bikin - dibe ku
bidin turîstan jî lê nizanim - – immigration card – divê hûn îmze bikin. Û
paşê wê bibêjin вот и все[2], îca
hûn dikarin vêga herin û çenteyê xwe bistînin. Beriya çûyînê li wî/ê meyzênin û
bêjin Большое спасибо[3].
Belkî piştî vê spasa we bikene! – ona küçük sürprizler yapın! –
We çenteyê xwe stend, qontroleke dawî û êdî
hûn dikarin bi dilekî rehet bêjin ez li Mosko me. Hema bêjin ji hemû
balafirgehan trên diçin navende bajêr û hûn dikarin ji navendê bi xêra metro
herin hemû deran. Haqê trêne 500 Ruble ye. Netirsin, bala xwe nedin van sifiran
500 Ruble yanî 36 TL. Li gorî Stenbolê buha ye lê ma çi bikin…
Hûn hatin navenda Mosko û hûn ê
biçin cihê ku hûn ê lê bimînin. Li navenda bajêr her tim Wi-fi heye
navê Moscow_FREE_WIFI û jixwe di metroyan de jî tora bi navê MT_FREE heye û hûn
dikarin înternetê bikarbînin. Ji bo siwarbûna metroyan jî divê qertê bi navê тройка[4]
bê peyde kirin. - hûn dikarin bilêtên ji bo careke an jî du
caran jî bikirin. Ew jî ji bo careke 50 Ruble ye yanî 3.63 TL - Peyde kirina wan qertên bi navê тройка jî li hemû
rawestgehan mumkun e. Ji bo ku hûn bikaribin bîst caran bikarbînin divê hûn 746
Ruble yanî 55 TL bidin. Hûn dikarin qertê xwe bikin mehane jî ew jî 2050 Ruble
ye, yanî dora 150 TL. Û tişteke din heye ku li Mosko, li metroyan dema ketina
metroyê hûn careke qertê xwe bikartînin û paşê çiqas bixwazin – divê hûn
nederkevin derve - dikarin trên biguherînin, yanî sîstema vira ji ya Stembolê
cûda ye. Di vê navberê de ger hûn bibêjin welle wê çente min hebkî giran be, ez
ê çawa di wan derenceyan de rajime çenteyê xwe, ji bo wê jî tiştek heye; qasê
ku min dîtiye, dema ku kesên vir dibînin ku kesek nikare barê xwe an jî zehmetî
dikşîne nêz dibin û hêdîka dipirsin я могу вам помочь.[5]
Li metroyên Moskovayê ji 160î zêdetir
rawestgeh hene û di rojekî de jî nêzî 9 milyon kes rêwitiyê dike. Ev agahî tê
vê wateyê ku ev hêjmar ji hejmara tevahî ya rêwiyên metroya London û New Yorkê
zêdetir e lê bila çavên we netirsin ji ber ku metroyên Mosko diçin hemû taxan hûn
wê qelebalixiyê qet hîs nakin. - ji bo her kesî rê heye - Hûn di saetên
herî tije de jî rêwîtiye bikin acis nabin û dîsa qasê Marmaraya Stenbolê
nakevin nav hev, bêhna xwîdana tu kesî nayê ber pozê we. Min ji we re got metro diçin hemû taxan lê
bawerim divê vê agahiyê îspat bikim. Mesela, we kesek nas kir û wê jê pirsî ka
li ku dije, dimîne. Ev kes wê ji we re navê rawestgeha xwe ya metroyê bibêje. Û
ji bo ku di nav tora metroyê de wenda nebin, ji bo rewitiyên bi sax û selametî
hûn dikarin sepana bi navê Metro daxînin ser telefona xwe û bi rehetî herin
werin
Hûn li metroyê siwar bûn, ger çenteyê we yê mezin bi we re be polis wê
ji we bixwazin ku - navê wê alete nizanim çi ye – divê hûn derbas bikin.
Hûn ê bi çavên xwe bibînin ku berfirehiya metroyên Mosko li aliyekî û mîmariya
wan li aliyekî din. – Stalînê dînik û
bitir bêriya 90 salan li bin erde qesr ava kirine - Nemaze metroyên li
navênde wek qesra ne, mesela; Комсомольская, Площадь
революции, Проспект мира, Китай-город, Арбатская…
Li
Mosko rawestgeha metroyê ya bi navê комсомольская - 2017
Heke rengê we wek rengê Rûsan ne
gewrik be hûn ê di metroyê de demekî bên çavderî kirin, ji bo demeke kinik. Ger
hûn bi hin kesan re dest bi civateke bikin û hûn piçekî reşik bin wê bêjin; ‘Ma
tu Ermenî yî?’. Ji bo vê pirse haqê wan jî heye, sedema yekem ev e ku rengê me
bi rastî jî dişibe hev û sedema din jî li Rûsyayê nêzî 2 milyon û nîv Ermenî
hene. Lê ger hûn bejin ez Kurd im, wê fêm nakin. Û ger hûn navê welatê xwe,
navê Kurdistanê bêjin wê wek Qirgizîstanê fêm bikin. Yanî dawiyê de hûn mecbur
dimînin bêjin ez ji Tirkiyê me. Û jixwe dema ku we got Tirkiyê, wê bibêjin tu
Tirk î û wê ji we re behsa reze-fîlmên Tirkan bikin. Li Rûsyayê jî rewşa
rêze-fîlman ji yên Tirkiyê ne cûda ye. Senaryo diyar e, keçikeke feqîr û
lawikekî dewlemend. Lawo dibêjî bi awayeke ecêbmayî, ji vî welatî Dostoyevskî,
Tolstoy, Bulgakov, Gonçarov, Gogol, Puşkîn, Tolstoy, Gogol, Nobokov derketiye.
Eyb e, şerm e, guneh e – kanî afirînerî kanî!! Di metroyan de tişteke
din jî heye ku wê bala we bikşînê, kesên ku rojname û pirtûkan dixwînin. Jin,
mêr, ciwan, pîr ferq nake gelekî dixwînin. Bi teybetî ew tişta ku jê re dibêjin
Kindle liv ir gelekî populer e. Di destê her kesî de yek heye. Qet bîra min
naçe rojeke di metroyê de me, rûniştîme, min serê xwe rakir, ciwanek, di dest
de pirtûkek - Братья Карамазовы – wî wextî çiqas kêfa min hat û ji dile xwe got
ez ê jî rojekê bi Rûsî bixwînim, dîsa vegeriyam pirtûka xwe.
Heke bextê
we jî weke bext min vekirî be û hûn bi malbateke Rûs re bimînin, îhtîmaleke
mezin wexta ku hûn gihîştin malê - ger zarokê malê hebin – wê lênera
zarokan ji we re derî veke. Ev lêner piranî Ukraynî, Qirgiz, an jî Tatar in,
jixwe hema bêje hemû karkerên li Mosko ji van kesan pêk tên. – Kurdên
Tirkiye vs. Ukraynî, Tatar û Qirgizên Rusyayê – û divê mirov hişê xwe amade
bike ku li Mosko - nabêjim Rûsya ji ber ku rewşa wan bajarên din nizanim –
hêjmara zêwac û ji hev berdanan hinekî ji ya Tirkiyê û ji ya Kurdistanê cûda
ye. Mesela xwediya mala ku lê dimînin sê caran zewiciye û her sê jî berda ne. Û
wek mînakeke din, mamosteyê min î 64 salî 4 caran zewiciye, bi jina xwe ya
çaremîn re dije niha. Ya bi rastî zarok ewqas jî xemgîn xuya nakin, diya xwe jî
bavê xwe jî têr dibînin. Xeyalkirina maleke Rûsan bê kûçik nabe, xwedîkirina
pisîk û kûçikan, gerandina kûçikan li parqan bûye parçeyek ji jiyana wan, jixwe
hûn ê jî li parqan serê sibê zû û ber êvaran gelek kesên bi kûçik bibînin.
Bi çûyîna we ya Mosko re belkî fêkî û zebzeb ji
jiyana we kêm bibe lê; goşt, doldirme, şîranî, votka û nane reş wê zêdetir bikeve
jiyana we. Divê hûn wek xwarinên avî tenê hînî şorbeyê bibin. Ya bi rastî
mesele qasê ku tunebûna xwarinên avî jî be mesele bi eslê xwe ev e ku Rûs ji bo
hemû xwarinên avî dibêjin – суп - yanî şorbe. Û meseleya doldirme jî,
di hemû çaxên salê de peydekirina doldirmeyan pêkan e, ew bufeyên ku ji wan re
dibêjin киоск li ser her kolanekî hene û tenê
doldirmeyan difroşin. Di zivistana nizam çend derece bine sifirê de, wexta ku
berf dibare û hûn nikarin destê xwe ji berika xwe derxênin, ger hûn hin kesan
bibînin ku doldirme dialêsin bizanibin ku ew Rûs in. Min ji we re behsa sermaya
Mosko kir lê gelekî netirsin, li vir gaz bê pere ye û heta otobês jî bi gazê
tên germ kirin. Xeyal bikin, ji malê derketin, hinarokên we dikin qeşa bigirin,
hûn zorê xwe diavejîn rawestgehê. Paşê otobêsek tê, an tramvayek an jî
troleybusek. Hûn siwar dibin û li cihekî dirûnin, germahiyeke hîs dikin di bin
qûna xwe de, hîseke ecêb e, mirov di destpêkê de fêm nake, ka ev germahî ji ku
tê filan lê, çavên Rûsan xwarî, qedrê qûna xwe zanin.
Bi jiyana li Mosko re, di
destpêkê de tehma xwarinan xweşa we naçe – ya bi rastî hê jî xweşa min naçe
- lê piştî demeke hûn ê
bikaribin bixwin. Dibe ku hûn herî zêde bêriya taşteyên bi zeytûn bikin. Destûr
bidin meseleya xwe ya zeytûnan ji we re bêjim; Rojeke xwediya malê telefon di
dest de sîparîşa tiştik û miştikan dide ji bo xwarinê, ji min pirsî, tiştekî
dixwazî, penîrê min î gund hebû min jî got gelo tu dikari zeytûn bistînî. Wê
kelîkê jinikê sere xwe rakir û zeytûn şanî min dan, li malê hebûn, gelekî kêfa
min hat û me qotikek vekir, min yek avêt devê xwe tehmeke ecêb, ji qirika min
derbas nebû! Mi go, Tanya -xwediya malê- ev nayên xwarin dibe ku xera bûbin, piştî vê
gotina min Tanya yek avêt deve xwe, gez kir gez kir, dendik derxist û got; na,
ev xera nebûne! Min wê çaxê fêm kir ku êdî li Mosko zeytûn ji min re heram in.
Rûs di taşteya xwe de hekekî an diqelênin an dikelênin, carna nanê bi nivîşk
dixwin û çay an jî qehwe. Weke ku ji van rêzikan jî pir baş tê fêm kirin Rûs
tehma devê xwe nizanin. Rast e, gelekî divexun, mesela ji mala me, şampanya,
votka, viski filan kêm nabe. Em taşteya xwe bi şampanya, firavîna xwe bi
vîskiyê, şîva xwe jî bi votkayê timam dikin. Henek, henek!! Lê henek menek li
aliyekî li Mosko votka gelekî arzan e, haqê votka û haqê aveke mezin wek hev e –
ez jî çi gêj im dibêjim çima Rûs gelek avê navexun – Votkayeke 25î 105
Ruble ye yanî 7 TL. Û mîzgîniya min li we, ji Rûsyayê vegera Tirkiyê sînora
anîna alkole nîn e. Hûn dikarin bagajê xwe tije votka jî bikin.
Wekî din, helbet hûn ê bixwazin
piçekî bajêr bigerin, haqê we ye. Jixwe ger mirov di wan kolanên fireh de, di
nav wan avahiyên sor û bilind de cixareyeke nekşîne, tiştek ji jiyana wî kêm
dimîne. Wek gera bajêr, wexta hûn çûn zikê bajêr, li derdora Kremlîn, Meydana
Sor, Nehra Mosko hûn tehma jiyana Mosko distînin. Û ew kolana ku jê re dibêjin Арбат gelekî navdar e, wek Îstîklala Stenbolê, wek Karşıyakaya Îzmirê û wek
Kolana Sanatê ya Wanê, ya Batmanê û ya Diyarbekirê. Ger em werin ser mijara
xwarina derve, jiyana derve piçekî bûha ye. Û li gorî hin agahiyan, Mosko di
nav wan bajarên herî buha de nêzî rêza yekem e. Helbet hûn dikarin donerekî 7-8
TLyan bixwin lê wekî din xwarin buha ye. Mesela favoriya min şorbeya masiya,
sênîka piçûk 250 Ruble yanî nêzî 20 TL ye. Jixwe çavê feqiriyê kor be êdî wê jî
naxwim. Îhtîmeleke mezin hûn ê bixwazin herin sînemayê jî, ew ne zexmet e.
Bilêtek qasê 120 Ruble yanî nêzî 10 TL ye. Lê wek Tirkiye li vir jî garisê
peqandî gelekî buha ye, hûn bi haqê garisê peqandî dikarin do û nîv bilêtan
bistînin. Lê peydekirina fîlmên bi jêrnivîsa Înglîzî hebkî zehmet e, li her
sînemayê nayên dîtin. Û em werin
meseleya pirtûkan; meseleya pirtûkan jî qasê meseleya votkayê muhîm e, lê
mixabin li Mosko pirtûk gelekî buha ne.
Li ser kolana проспект мира avahiyek
Di nav gera xwe ya bajêr de hûn ê mîmariya ku jê re
dibêjin ста́линский
ампи́р[6]
bi çavekî rût bibînin. Avahiyên gelekî gelekî bilind lê ji ber kolanên gelekî fireh û şînahiya
derdorê qet kirêt xuya nakin. Berevajî îhtîmaleke mezin dibe ku eşqa we jî ji
wan re were. Bi vê tarzê tu fêm dikî ku Stalînê Dînik xwestiye hêza xwe bi rêya mîmariyê nîşan bidî. Her tişt mezin mezin,
mirêşdar û xemilandî.
Li gorî tecrûbeyên xwe diştexilim û dibêjim,
her çiqas hûn bêjin ez li Mosko ji Kurdan û Tirkan dûr bikevim jî piştî demekê
hûn ê bêriya Kurdan bikin, bêriya civatên dirêj ên bi Kurdî bikin. Dibe ku hûn
bêriya axaftina Tirkî jî bikin. Dema ku we bêriya Kurdî û Kurdan kir cihek heye
ku hûn kengî bixwazin dikarin herin li deriyan wan bixin, jê re dibêjin Mala
Kurda. – ji bo we adresê jî li vir dihêlim; Вильгельма пика 4а
Ботанический сад – Hûn li wir dikarin beşdarî civatên Kurdî bibin
û dilê xwe bi axaftina Kurdî rehet bikin. Helbet li wir hûn ê xwarinên Kurdan
jî bixwin, bê pere. Dibe ku piştî demekê acis bibin ji civatên wan ji ber ku
karê wan tenê temaşekirina nûçeyan û afirandina Kurdistanê ye. Yên ku zanin
bila kafeya bi navê Roştiya Demxane bînin bîra xwe, çay, muzîk, tabure,
Kurdistan afirandin û perçe kirin… Lê helbet li Mosko afirandina Kurdistanê
tecrubeyeke din e, divê mirov tehma wê jî meyzêne!
* Ez diçim Mosko navê
helbesteke Qedrî Can e ku di sala 1911 an de li Mêrdînê hatiye dinyayê û di
sala 1972 de Lİ Şamê çûye rehma xwedê.
[1] Hûn bi
xêr hatin Rusyayê – wek dabro pajalavat b Rasîyu tê telafûz kirin –
[2] Evqas e,
xelas – wek vot î fiso tê telafûz kirin–
[3] Gelek
spas, mala we hezar caran ava – wek balşoy spasîba tê telafûz kirin –
[4] Troîka
[5] Ji we re
alîkarî lazim e? – wek ya magu vam pamoç tê xwendin –
2 şîrove
Baş e, bi xêra te êdî ne hewce ku ez biçim Rûsya û Mosko :)
YanıtlaSilMosko xweş e, were!
YanıtlaSil